Ancient Research Encyclopedia Institute Heritage of Southwest Asia 3116-028X 1 1 2024 06 01 An Examination and Analysis of the Architectural Features of Historical Madrasas in Qazvin, Iran (Surviving Examples from the Safavid and Qajar Periods) بررسی و تبیین ویژگی‌های معماری مدرسه‌های تاریخی قزوین، ایران (نمونه‌های موجود دوره‌های صفوی و قاجار) 5 5 10.22034/hsaj.2025.555630.1016 EN Abbas Salavati M.A. in Restoration of Historic Buildings and Fabrics, Qazvin, Iran. 0009-0005-7752-7016 Journal Article 2024 04 15 <span style="font-size: 10.0pt; font-family: 'Aptos',sans-serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-bidi-font-family: IRMitra; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">Throughout most periods of Islamic history, the city of Qazvin has been a significant center for the production and dissemination of religious knowledge, as well as a major cradle for renowned scholars and jurists. The origins and development of educational institutions and Madrasas/schools in this city date back to the fourth century AH. The Madrasa building, as an independent architectural entity dedicated to education, emerged as the result of extensive efforts aimed at creating a specialized space for teaching and housing students—separate from the mosque—and addressing the limitations of pre-Madrasa educational settings. Nevertheless, many mosques did not entirely lose their educational role, and their physical and functional connections with Madrasas persisted. Consequently, Mosque-Madrasas represent a prominent manifestation of this interaction in the architectural history of Iran and, after mosques themselves, are considered among the most valuable architectural monuments of the Islamic period. These structures were designed to meet educational, residential, and devotional needs, and they hold considerable architectural and spatial-organizational significance. With its rich tradition of Madrasa construction—particularly during the Safavid capital era and later in the Qajar period—Qazvin, and its remarkable collection of surviving historical Madrasas, occupies an important position in the study of the architectural typology of historical Iranian Madrasas. Employing a descriptive-analytical approach based on fieldwork and direct observation, this study analyzes the physical components and spatial-organizational patterns of the historical Madrasas of Qazvin and compares them with analogous examples in Iranian architecture. The analysis relies primarily on maps, field observations, and direct spatial perception. The findings reveal that the historical Madrasas of Qazvin exhibit identifiable and recurrent spatial patterns, whose recognition can contribute meaningfully to understanding the fundamental architectural principles of Iran’s traditional Madrasa buildings. شهر قزوین در بیشتر دوره‌های اسلامی یکی از مهم‌ترین مراکز تولید و گسترش علوم دینی و مهد پرورش عالمان و مجتهدان بزرگ و نام‌آوری بوده است. پیشینه شکل‌گیری و رونق ساخت مدارس و نهادهای آموزشی در این شهر به قرن چهارم هجری باز‌ می‌گردد. ساختمانِ مدرسه به‌عنوان یک بنای مستقل آموزشی، نتیجۀ تلاش‌های گسترده‌ای بود که با هدف ایجاد فضایی مجزا برای آموزش و اسکانِ طلاب ـــ مستقل از مسجد ـــ و جبران محدودیت‌های کانون‌های آموزشی پیش از مدرسه شکل گرفت. با این همه برخی مساجد کارکرد آموزشی خود را به‌طور کامل از دست نداند و ارتباط کالبدی و عملکردی آن‌ها با مدارس تداوم یافت. از همین رو مسجد مدرسه‌ها نمونه‌ای برجسته از این تعامل در معماری تاریخی ایران به شمار می‌آیند و پس از مساجد، در زمرۀ ارزشمندترین بناهای معماری دوره اسلامی ایران محسوب می‌شوند. این بناها با هدف پاسخ‌گویی به نیازهای آموزشی، سکونتی و عبادی طراحی شده و از منظر معماری و ساماندهی فضایی واجد اهمیت و ارزش قابل‌توجهی هستند. شهر قزوین با پیشینهای غنی در مدرسه‌سازی، به‌ویژه در دورۀ پایتختی صفوی و بعدها در دوره قاجار و با برخورداری از مجموعه‌ای ارزشمند از مدارس تاریخی برجای مانده، جایگاهی مهم را در مطالعۀ معماری مدارس تاریخی ایران دارد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس مطالعۀ میدانی و مشاهده مستقیم، به تحلیل عناصر کالبدی و الگوهای ساماندهی فضایی مدارس تاریخی قزوین و مقایسۀ آن‌ها با نمونه‌های مشابه در معماری ایران می‌پردازد. بررسی نقشه‌ها، مشاهدات میدانی و ادراک مستقیم فضا مبنای تحلیل‌ها را تشکیل می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مدارس تاریخی قزوین واجد الگوهای فضایی مشخص و تکرار شونده‌ای هستند که شناخت آن‌ها می‌تواند در بازشناسی اصول اصیل معماری مدارس تاریخی ایران مؤثر باشد.