https://www.hsaj.ir/ میراث جنوب‌ غربی آسیا fa daily 1 Sun, 21 Dec 2025 00:00:00 +0330 Sun, 21 Dec 2025 00:00:00 +0330 https://www.hsaj.ir/article_236294.html پادشاهی اورارتو (۸۶۰ – ۵۹۰ ق.م)، با یک قلمروی کوهستانی در شرق آناتولی، در محیطی خشک و نیمه‌خشک، با منابع آبی متغیر در اواخر عصر آهن به شکوفایی رسید. این مقاله استدلال می‌کند که سیستم‌های مهندسی هیدرولیک در پادشاهی اورارتو قوی‌ترین شاهد غیرمستقیم برای وجود نوسانات اقلیمی و فشارهای محیطی قابل توجه در قرون نهم تا هفتم ق.م هستند. برای تضمین بقا و تحکیم دولت، اورارتو‌ها زیرساخت‌های هیدرولیکی پیچیده‌ای، از جمله کانال‌های طولانی، سدها و مخازن ذخیره آب توسعه دادند که نشان‌دهنده سازگاری فناورانه با محیط کوهستانی بود. این پژوهش با تحلیل شواهد باستان‌شناسی و کتیبه‌های سلطنتی، بحث علمی میان دو مدل «جامعه هیدرولیک» (کنترل متمرکز دولتی) و «ابتکار محلی» (ریشه‌های بومی) را ارزیابی می‌کند. علاوه بر این، کارکرد اقتصادی دوگانه این سیستم‌ها بررسی می‌شود: نه تنها برای تولید غذا برای انسان، بلکه به عنوان یک راهکار پیچیده مدیریت ریسک برای تولید علوفه جهت تغذیه دام‌ها در یک اقتصاد کشاورزی ـ دامپروری. در نهایت، این مقاله نتیجه می‌گیرد که مقیاس عظیم این پروژه‌ها، که به عنوان سرمایه‌گذاری‌های چندنسلی برای ایجاد تاب‌آوری در برابر عدم قطعیت محیطی عمل می‌کردند، شدت ریسک اقلیمی درک‌شده توسط حاکمان و جامعه اورارتویی را آشکار می‌سازد. https://www.hsaj.ir/article_233789.html سرلوح‌های کتاب قرآن یکی از بهترین منابع برای استخراج هنر کتاب‌آرایی در دوره‌های مختلف است که با بررسی آن می‌توان به چگونگی توسعه این هنر پی برد. شناختِ نحوه آرایه‌ها و تذهیبِ سرلوح‌های قرآن در دوران‌ مختلف، کمک بزرگی به مطالعات تطبیقی در تعیین حدودِ دوره کتابت در نسخ‌خطی فاقد تاریخ می‌کند؛ چرا که از سده‌های نخستین ایران نسخه تاریخ‌داری به‌دست نیامده و فقط تاریخ‌نویسان اشاراتی به آنها داشته‌اند. هدف از این پژوهش "شناسایی و تطبیق فرم و نقش سرلوح قرآن‌های ایران از دوره عباسی تا دوره قاجار است"؛ و این سوال مطرح می‌شود که "شیوه‌های هنری و تزئینی در فرم و نقش سرلوح‌های قرآن‌های ایرانی از دوره عباسی تا قاجار چه تغییراتی را شامل می‌شوند؟"جستار حاضر تلاش دارد با مطالعه بر روی سرلوح‌های قرآن‌های موجود در موزه‌ها و کتابخانه‌های داخلی و خارجی ۳۱ اثر را به‌صورت هدفمند به‌گزیین کند، تا با روش کیفی و رویکرد تطبیقی توصیف و تحلیل شوند. بررسی‌ها با مطالعات اسنادی نشان می‌دهد که در قرآن‌های دوره عباسی، فاصله بین سوره‌ها با نوار مستطیل شکل از هم جدا شده که و به نقش برگ‌نخلی در حاشیه ختم شده است. سرلوح قرآن‌های اولیه کتابت شده در ایران مشابه دوره عباسی تزیین شده‌اند. این نقوش برگ‌نخلی متصل به سرلوح کتیبه‌ای تا سده هشتم با تغیراتی در شکل و نقوش استفاده شده است که در سده‌های بعد از آن به مرور از رونق آن کاسته شده و جای خود را از حاشیه به بالای سرلوح‌ها می‌دهد و زمینه ساز سرلوح تاجی در اواخر دوره صفوی و قاجار می‌شود. با توجه به انتقال خط و کتابت قرآن از سرزمین‌هایی عربی به ایران پس از ورود اسلام، دور از ذهن نیست که شیوه تذهیبِ ایران در این دوران از شیوه مرسومِ خاستگاه اولیه آن پیروی کرده که با گذشت زمان در دوره‌های بعد دچار تغییرات و تحولات چشمگیری شده است.      https://www.hsaj.ir/article_235543.html کتاب پیکره‌های انسان‌نمای گِلی شهداد، جستاری در هنر، آیین و نمادگرایی عصر مفرغ ایران در ۲۵۶ صفحه تدوین‌شده و شامل ۱۳ فصل اصلی و یک پیوست است. ساختار محتوایی کتاب به‌گونه‌ای طراحی‌شده که ضمن ارائه تحلیل‌های باستان‌شناسی، زمینه‌ای مستند و علمی برای پژوهش‌های بعدی فراهم کند. کتاب با پیشگفتارهایی از آندره روزی رئیس موسسه ایزمئو و جبریل نوکنده ریس موزه ملی ایران آغاز می‌شود و مجموعه‌ای پر از تصویر با کیفیت دوبعدی و سه‌بعدی و طراحی باستان‌شناسی از گورهای شهداد باستانی را نشان می‌دهد. بر این اساس می‌توان گفت کتاب فوق از جمله پژوهش‌های نظام‌مند منتشرشده درباره پیکره‌های گلی انسان‌نمای کشف‌شده در گورستان A شهداد است؛ آثاری که از دهه ۱۳۴۰ خورشیدی به‌عنوان یکی از شگفت‌انگیزترین نمودهای هنر و اندیشه آیینی عصر مفرغ ایران شناخته شده‌اند. نویسندگان، دکتر نصیر اسکندری دامنه، دکتر ماسیمو ویداله و خانم نینا رضایی، با اتکا بر اسناد بازخوانی‌شده از کاوش‌های علی حاکمی و نیز اسکن‌های سه‌بعدی جدید، کوشیده‌اند این پیکره‌ها را هم از منظر هنری و فنی بازخوانی کنند، و هم آن‌ها را در بستر ایدئولوژی مرگ، بازنمایی اجتماعی، و شبکه‌های فرهنگی جنوب شرق ایران تحلیل نمایند.       https://www.hsaj.ir/article_234637.html ارزیابی یک بنا نیازمند برخوردی جامع با تمامیت آن است؛ بدین معنا که سیر تحول بنا باید به‌طور کامل بازشناسی شود. مصالح، ملات‌ها, جزئیات، سلسله‌مراتب اجرایی، نحوه اجرا، ابزار اجرا، قرارگیری عناصر و ترکیب آن‌ها با یکدیگر، ارتباط سازه با تزئینات، جرزها و تمامی عناصر تشکیل‌دهنده بنا باید مورد توجه قرار گیرند. برای ساخت کاربندی، پس از ایجاد پایه‌های باربر بر اساس نقشهٔ زمینه، ابتدا تویزه‌های اصلی و باربر اجرا می‌شوند و سپس لنگه‌ها بر روی آن‌ها سوار می‌گردند. طراحی و اجرای کاربندی‌ها از مرحلهٔ پیاده‌سازی نقشه‌ها تا ساخت عرقچین همواره نیازمند بازبینی و کنترل دقیق مراحل اجرا است. آگاهی از نحوهٔ ساخت و چیدمان اجزای کاربندی و شیوه‌های کنترل حین اجرا می‌تواند به شناسایی راهکارهایی برای نگهداری و مرمت این سازه‌های سنتی بینجامد. هدف این مقاله، شفاف‌سازی نحوهٔ اجرا و کنترل کاربندی‌ها، به‌ویژه در زمینهٔ مستطیل‌شکل، بر اساس آموزه‌های استادکاران سنتی و با بررسی نمونه‌های واقعی است. بدین منظور، اطلاعات ابتدا از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، مشاهده و برداشت مستقیم میدانی و مصاحبه با استادکاران و مرمتگران گردآوری شد و سپس نظام هندسی نمونه‌ها از طریق مدل‌سازی با نرم‌افزارهای سه‌بعدی بازسازی گردید. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اجرای کاربندی توسط معماران سنتی در کلیات یکسان است، اما در جزئیات تفاوت‌هایی وجود دارد. این تفاوت‌های اجرایی به نحوهٔ چیدمان آجر در لنگه‌ها و تویزه‌ها، پرکننده‌ها و عرقچین، شیوهٔ اجرای قالب، شکل زمینه و موارد مشابه مربوط می‌شود. این عوامل در اختیار معمار مجری قرار دارد و او دربارهٔ جزئیات این ویژگی‌ها تصمیم‌گیری می‌کند. همچنین، در حین اجرای کاربندی‌ها، کنترل تراز بودن افقی و عمودی قالب‌ها و اجزای کاربندی توسط ابزارهای کنترل، نقش مهمی در افزایش دقت و صحت اجرا دارد.    https://www.hsaj.ir/article_238724.html کلریت سنگی دگرگونی است که می‌توان آن را در اُفیولیت‌ها یا در مناطقی با درجه بالای دگرگونی ناحیه‌ای یافت. این سنگ به دلیل ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد و رنگ سبز ـ خاکستری چشمگیرش، در یک پهنه فرهنگی گسترده و طی زمان طولانی مورد توجه بوده است. به علت سختی پایین، کلریت نسبتاً آسان تراشیده می‌شود و از این‌رو ماده‌ای مناسب برای ساخت اشیای کوچک به شمار می‌رفته است. در پیرامون خلیج فارس، این سنگ از دوران پیش‌تاریخ تا روزگار باستان استخراج می‌شد و برای ساخت ظروف و اشیای کوچک از دوره نوسنگی تا روزگار معاصر کاربرد داشت. میان هزاره سوم و دوم پیش از میلاد، در جنوب و جنوب‌شرق ایران، اشیای کلریتی به‌عنوان اشیای ارزشمند مرتبط با آیین‌های تدفینی به کار می‌رفتند و در فواصل طولانی مبادله می‌شدند. از زمان نخستین کشفیات، درباره منشأ این اشیا بحث‌های فراوانی وجود داشته است، اما به دلیل پیچیدگی فراوان داده‌های باستان‌شناسی درباره منابع اولیه تراش این سنگ در این نواحی، ماهیت، گاه‌نگاری و شیوه‌های تولید و تجارت کلریت همچنان تا حد زیادی ناشناخته مانده است. ازاین‌رو هدف این پژوهش، یکپارچه‌سازی و تبیین تفاوت‌های میان سه سبک اصلی مبادله‌شده پیرامون خلیج فارس ـ یعنی سبک‌های میان‌فرهنگی، امّ‌النار و وادی سوق و توصیف ویژگی‌ها، گستره پراکندگی و حوزه‌های تولید آنها است. مبنای این بخش، تدوین نقاط کانونی با فهرست‌کردن جامع‌ترین مواردِ حضورِ آثار کلریتی، ترسیم نقشه‌های پراکندگی آنها و بررسی شکل‌گیری‌شان در زمینه‌های گوناگون زمین‌شناختی بوده است.