میراث جنوب‌ غربی آسیا

میراث جنوب‌ غربی آسیا

تعریف و طبقه‌بندی آرایه‌های معماری ایران: تدوین یک چارچوب مفهومی و عملیاتی بر پایه تحلیل معیارهای شناسایی و طبقه‌بندی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار پژوهشکدۀ میراث معماری و شهری، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری. تهران، ایران.
10.22034/hsaj.2026.596896.1059
چکیده
آرایه‌های معماری بخش مهمی از هویت کالبدی، زیبایی‌شناختی، تاریخی و معنایی معماری ایران را تشکیل می‌دهند؛ بااین‌حال، تنوع گسترده مواد، فنون، شیوه‌های اجرا و نسبت این عناصر با معماری، موجب شده است که مفهوم «آرایه معماری» در مطالعات موجود با حدود و تعاریف یکسانی به کار نرود و نظامی جامع و چندسطحی برای طبقه‌بندی آن‌ها شکل نگیرد. پژوهش حاضر با هدف تعریف عملیاتی «آرایه معماری» و تدوین چارچوبی برای طبقه‌بندی آرایه‌های معماری ایران انجام شده است. پژوهش از نظر هدف، توسعه‌ای ـ مفهومی و از نظر روش، مبتنی بر مطالعه و تحلیل تطبیقی ادبیات مرتبط با مفهوم آرایه و تزئین معماری و بررسی مطالعات انجام‌شده درباره آرایه‌های معماری ایران است. بر این اساس، «رابطه با معماری»، «نحوه شکل‌گیری» و «کارکرد» به‌عنوان مؤلفه‌های اصلی تعیین‌کننده قلمرو مفهومی آرایه معماری شناسایی شدند و «ماده و مصالح غالب، همراه با ماهیت غالب آرایه» به‌عنوان مبنای سطح نخست طبقه‌بندی انتخاب شد. تعریف پیشنهادی، آرایه معماری را عنصری مرتبط با سطوح، اجزا یا بدنه معماری می‌داند که هم‌زمان با شکل‌گیری معماری ایجاد شده یا پس از آن بر معماری اجرا یا افزوده شده و دست‌کم دارای کارکرد زیبایی‌شناختی یا مفهومی ـ معنایی باشد؛ کارکرد پوششی ـ حفاظتی نیز در صورت همراهی با یکی از این دو کارکرد، می‌تواند در قلمرو آرایه قرار گیرد. بر مبنای این چارچوب، آرایه‌های معماری ایران در سطح نخست در ۱۶ گروه اصلی سازمان‌دهی شدند و امکان توسعه رده‌ها و زیررده‌های تخصصی‌تر بر اساس فناوری، شیوه اجرا، فرم، نقش‌مایه، محل استقرار، دوره تاریخی و ویژگی‌های منطقه‌ای پیش‌بینی شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تمایز میان معیارهای تعیین‌کننده مفهوم و معیارهای طبقه‌بندی، همراه با سازمان‌دهی سلسله‌مراتبی و بازِ آن‌ها، می‌تواند مبنایی منسجم برای شناسایی، مستندسازی، مطالعه و حفاظت از آرایه‌های معماری ایران فراهم کند.

چکیده تصویری

تعریف و طبقه‌بندی آرایه‌های معماری ایران: تدوین یک چارچوب مفهومی و عملیاتی بر پایه تحلیل معیارهای شناسایی و طبقه‌بندی

تازه های تحقیق

  • معیارهای تعیین قلمرو مفهومی آرایه (رابطه با معماری، نحوه شکل‌گیری و کارکرد) از معیارهای طبقه‌بندی آن کاملاً تفکیک شده‌اند.
  • طبقه‌بندی جامع ۱۶گانه‌ای در سطح نخست بر پایه ماده و مصالح غالب و ماهیت کلی اثر تدوین شده است.
  • چارچوب پیشنهادی به صورت یک نظام طبقه‌بندی سلسله‌مراتب، باز و قابل توسعه طراحی شده که امکان افزودن زیررده‌ها بر اساس فناوری، تکنیک و دوره تاریخی را فراهم می‌کند.
  • اصطلاح «آرایه‌های معماری» به جای «تزئینات وابسته به معماری» پیشنهاد شده تا بر نقش ذاتی، کالبدی و هویتی این عناصر تأکید شود.
  • مبنای تعیین گونه اصلی آرایه، «ماده شکل‌دهنده» نقوش تعیین شده است و لایه‌های سطحی یا تکمیلی مانند رنگ و طلا ماهیت اولیه آن را تغییر نمی‌دهند.
  • برای اشیای مرزی و منقول نظیر لوسترها و جواهرات، داشتن رابطه پایدار و طراحی‌شده با سیستم کالبدی و معنایی بنا به عنوان معیار شناسایی آن‌ها به عنوان آرایه معماری تبیین شده است.
  • با توجه به تغییرات کارکرد در طول زمان، بر لزوم تمایز میان کارکرد اولیه اثر هنگام خلق و کارکرد یا جایگاه متأخر آن در مطالعات تاریخی و حفاظتی تأکید شده است.

کلیدواژه‌ها
موضوعات

Ahani, F., Etessam, I., & Islami, S. G. (2017). The distinction of ornament and decoration in architecture. Journal of Arts and Humanities, 6(6), 1–10. (In Persian).  http//:10.18533/journal.v6i5.1188.
Blair, S., & Bloom, J. M. (2006). The Art and Architecture of Islam, 1250–1800. Translated into Persian by Ardeshir Eshraghi, 2nd ed. Tehran: Soroush. (In Persian).  
Ebrahimi, E., Aniran, M., & Jahanbakhsh, H. (2024). Architectural Ornamentation. Tehran: Payam-e Noor University. (In Persian).  
Ettinghausen, R., Grabar, O. (1999). The Art and Architecture of Islam, 650–1250. Translated into Persian by Yaqub Ajand. Tehran: SAMT. (In Persian).  
Ferdowsi, A. (2007). Shahnameh, Based on the Moscow Edition. Tehran: Hermes. (In Persian).  
Ferrier, R. W. (1995). The Arts of Persia. Translated into Persian by Parviz Marzban. Tehran: Farzan-e Rooz Publishing and Research. (In Persian).  
Getty Research Institute. (n.d.). Architectural ornament. In Art & Architecture Thesaurus (AAT). J. Paul Getty Trust.
Godard, A., et al. (1992). The Monuments of Iran. Translated into Persian by Abolhasan Sarvghad-Moghadam, 4 vols., 2nd ed. Mashhad: Astan Quds Razavi Islamic Research Foundation. (In Persian).  
Gombrich, E. H. (1979). The Sense of Order: A Study in the Psychology of Decorative Art. Ithaca: Cornell University Press.
Grabar, O. (2000). The Formation of Islamic Art. Translated into Persian by Mehrdad Vahdati-Daneshmand. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies. (In Persian).  
Hamzavi, Y. (2024). Pastiglia Ornaments in Persian Architecture: An Analysis of Manufacturing Technologies. (e4). Heritage of Southwest Asia, 1(1), e4 https://doi.org/10.22034/hsaj.2025.548564.1005
Hamzavi, Y., & Aslani, H. (2023). Architectural Ornaments of the Pir-e Baqran Mausoleum. Isfahan: Goldasteh. (In Persian).  
Hamzeh-Loo, M. (2002). Applied Arts in the Soltaniyeh Dome. Tehran: Makan Publishing. (In Persian).  
Hamzeh-Loo, M. (2007). Architectural Ornaments of the Borujerdi House in Kashan. Tehran: Pazineh. (In Persian).  
Hill, D., &Grabar, O. (1996). Islamic Architecture and Ornament. Translated into Persian by Mehrdad Vahdati-Daneshmand. Tehran: Elmi va Farhangi. (In Persian).  
Hillenbrand, R. (2008). Islamic Architecture: Form, Function and Meaning. Translated into Persian by Bagher Ayatollahzadeh Shirazi. Tehran: Roshanah. (In Persian).  
Javadi, A. (1984). Iranian Architecture. Tehran: Mojarrad. (In Persian).  
Khodadadi, A., & Bozorgmehri, Z. (2011). Iranian Amuds: Identification, Deterioration Assessment, and Conservation. Tehran: Soroush Danesh. (In Persian).  
Kiani, M. Y. (1995). History of Iranian Art and Architecture in the Islamic Period. Tehran: SAMT. (In Persian).  
Kiani, M. Y. (1997). Architecturally Associated Decorations of Iran in the Islamic Period. Tehran: Cultural Heritage Organization of Iran. (In Persian).  
Kiani, M. Y. (2000). Iranian Architecture in the Islamic Period. Tehran: SAMT. (In Persian).  
Maki-Nejad, M. (2008). History of Iranian Art in the Islamic Period: Architectural Ornaments. Tehran: SAMT. (In Persian).  
Masjedi-Khak, P., Khazaei-Kouhpar, M., Yousefi, Z. (2018). Iranian Architecture in the Islamic Period and Architecturally Associated Decorations. Tehran: Samira. (In Persian).  
Michell, G. (2001). Architecture of the Islamic World. Translated into Persian by Yaqub Ajand. Tehran: Mola Publishing. (In Persian).  
Mousavi Haji, S. R., & Nikbar, M. (2014). Applied Arts of the Islamic Period. Tehran: SAMT. (In Persian).  
Necipoğlu, G. (2000). The Topkapı Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture. Translated into Persian by Mehrdad Qayyumi Bidhendi. Tehran: Roshanah. (In Persian).  
Omranipour, A. (2005). The Art and Architecture of Islamic Iran. Tehran: Ministry of Housing and Urban Development, Deputy for Architecture. (In Persian).  
Papadopoulo, A. (1989). Islamic Architecture. Translated into Persian by Heshmat Jazani. Tehran: Rajas Cultural Publishing Center. (In Persian).  
Pirnia, M. K. (1990). Styles of Iranian Architecture. Compiled by Gholam-Hossein Memarian. Tehran: Islamic Art Publishing Institute. (In Persian).  
Pirnia, M. K. (2004). Stylistics of Iranian Architecture. Compiled by Gholam-Hossein Memarian, 3rd ed. Tehran: Memar. (In Persian).  
Pope, A. U. (1991). Persian Architecture. Translated into Persian by Gholam-Hossein Sadri-Afshar, 2nd ed. Tehran: Chap-e Naghsh-e Jahan. (In Persian).  
Pope, A. U., & Ackerman, P. (2008). A Survey of Persian Art: From Prehistoric Times to the Present. Translated into Persian by Najaf Daryabandari et al.; edited by Cyrus Parham. Tehran: Elmi va Farhangi. (In Persian).  
Riegl, A. (1992). Problems of Style: Foundations for a History of Ornament. Trans. Evelyn Kain; annotations, glossary and introduction by David Castriota. Princeton: Princeton University Press. (Original German edition: 1893).
Trilling, J. (2003). Ornament: A Modern Perspective. Seattle: University of Washington Press.
Van Eck, C. (2020). Ornament in Europe: From Antiquity to the Twentieth Century. Oxford Bibliographies in Architecture, Planning, and Preservation. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/OBO/9780190922467-0042
Zabti Jahromi, A. (2010). Studies in Iranian Art. Tehran: Ney Publishing. (In Persian).  
دوره 3، شماره 1
خرداد 1405 شناسه مقاله:4