مقدمه و تعهدات کلی
مجله «میراث جنوب غربی آسیا» به حفظ یکپارچگی انتشارات علمی از طریق فرآیندهای داوری همتایان دقیق و مسئولانه متعهد است. داوری همتایان، به عنوان پایه و اساس ارزیابی اعتبار، کیفیت، اصالت و اهمیت علمی دستنویسهای ارسالی عمل میکند و تضمین مینماید که پژوهشهای منتشرشده به پیشرفت دانش کمک کنند، در حالی که به استانداردهای اخلاقی پایبند باشند. این مجله از مدلهای متنوع داوری همتایان، متناسب با نیازهای رشتههای مرتبط (مانند علوم میراث فرهنگی، هنر و معماری)، پشتیبانی میکند و بر محرمانگی، بهموقعبودن و بازخورد سازنده تأکید دارد. تمام مقالات تحقیقاتی کامل منتشرشده در این مجله، پس از غربال اولیه سردبیر، داوری ناشناس توسط داوران مستقل متخصص، و بازبینیهای لازم نویسندگان، تحت داوری همتایان قرار میگیرند. مجله از راهنماهای کمیته اخلاق انتشار (COPE) برای داوران و ویراستاران پیروی میکند و مسئولیت نهایی پذیرش یا رد بر عهده سردبیر است.
مدلهای داوری همتایان
مجله از مدلهای گوناگونی برای تعادل میان شفافیت، ناشناسی و پاسخگویی بهره میبرد. مدل پیشفرض این مجله، دوجانبهناشناس است، مگر اینکه نویسندگان مدل دیگری را درخواست کنند.
- داوری همتایان دوجانبهناشناس (Double-Anonymized) یا سهجانبه: هویت نویسندگان، داوران و (در مدل سهجانبه) ویراستاران از یکدیگر پنهان میماند. این رویکرد در علوم اجتماعی، انسانی و برخی علوم غالب است. مزایا: کاهش خطا برای ارزیابی عادلانهتر؛ حفاظت از شرکتکنندگان در برابر تلافی.
معایب: ناشناسی ممکن است کامل نباشد (مانند از طریق سبک نگارش یا ارجاعات)؛ ممکن است درک زمینهای را محدود کند. نویسندگان باید دستنویس را ناشناس تهیه کنند.
فرآیند داوری همتایان
فرآیند معمولاً در ۱۰ گام اصلی پیش میرود، هرچند بر اساس نیاز مجله ممکن است تغییراتی داشته باشد:
۱. ارسال نسخه تایپ شده مقاله: نویسندگان از طریق سامانه آنلاین مجله ارسال میکنند.
۲. ارزیابی اولیه دفتر تحریریه: بررسی رعایت راهنمای نویسندگان (مانند فرمت، کاملبودن)؛ بدون ارزیابی کیفی در این مرحله.
۳. بررسی سردبیر (EIC) یا غربال ویراستاری (Desk Review): ارزیابی دامنه، اصالت، شایستگیها، تطابق با اهداف مجله، رعایت دستورالعملها (مانند تعداد کلمات، وضوح زبان، فرمت، چکیده، وابستگیها، شکلها، اطلاعات حامی مالی) و سهم معنادار به ادبیات. در صورت نامناسببودن، رد اولیه (desk reject) صورت میگیرد.
۴. واگذاری به ویراستار مسئول: سردبیر ویراستار وابسته را (در صورت وجود) تعیین میکند.
۵. دعوت از داوران: هیت تحریریه مسئول حداقل دو داور مستقل متخصص را دعوت میکند و در صورت نیاز، دعوتهای اضافی ارسال مینماید. نویسندگان میتوانند داورانی را پیشنهاد دهند اما تصمیم نهایی با دبیر تخصصی است.
۶. پاسخ داوران: داوران تطابق، تعارض منافع و در دسترسبودن را ارزیابی میکنند؛ در صورت انصراف، جایگزین پیشنهاد میدهند.
۷. انجام داوری: داوران چندین بار میخوانند، بازخورد نقطهبهنقطه ارائه میدهند و توصیه (پذیرش، بازبینی، رد) میکنند. ارزیابی شامل اصالت، طراحی/روششناسی (قابلیت تکرار)، تعامل با ادبیات، ارائه نتایج، نتیجهگیری (قابلیت اعتماد، اهمیت، حمایت توسط پژوهش)، تطابق با دامنه مجله و استاندارد کلی است.
۸. ارزیابی گزارشها: دبیر تخصصی بازخوردها را وزندهی میکند؛ در صورت تعارض، داوریهای اضافی درخواست میشود.
۹. اطلاعرسانی تصمیم: ویراستار نویسندگان (با نظرات ناشناس بر اساس مدل) و داوران را از نتایج مطلع میسازد.
۱۰. گامهای بعدی: مقالات پذیرفتهشده به تولید میروند؛ بازبینیها به داوران بازگردانده میشود (یا ویراستار برای تغییرات جزئی)؛ داوران میتوانند انصراف دهند.
هدف، تکمیل بهموقع است و داوران انتظار میرود بهسرعت پاسخ دهند. این مجله هدف اتمام فرآیند را در ۲۱ روز قرار داده، هرچند بر اساس درخواست داور، تأخیرهای منطقی ممکن است، زیرا یافتن داوران در دسترس چالشبرانگیز است. داوریها توسط اعضای هیئت تحریریه، شورای ویراستاری و تیمی از داوران متخصص (شامل پژوهشگران برجسته جنوب غربی آسیا و کارشناسان مستقل بینالمللی در حوزههای مرتبط) انجام میپذیرد. سردبیر بر اساس تخصص، داوران را انتخاب میکند و تمام تعاملات از طریق پلتفرم دیجیتال مدیریت میگردد. داوران نباید دستنویسهای منتشرنشده را در ابزارهای generative AI آپلود کنند.
داوران ملزماند هرگونه تعارض منافع احتمالی (مانند همکاریهای اخیر، وابستگیهای سازمانی، یا منافع شخصی) را پیش از پذیرش دعوت اعلام کنند و در صورت وجود، انصراف دهند. نویسندگان و همنویسندگان نیز باید هرگونه تعارض منافع (مالی یا غیرمالی، واقعی یا ادراکشده) را اعلام کنند.
داوران وظیفه دارند تطابق دستنویس با دامنه مجله را تأیید کنند، جنبههای علمی و فنی (روششناسی، دقت دادهها، استانداردهای زبانی) را ارزیابی نمایند، اهمیت نوآورانه، اصالت و تأثیر پژوهش را برجسته سازند، و هرگونه نگرانی اخلاقی (شباهت به آثار قبلی، مسائل حقوق مالکیت معنوی) را گزارش دهند.
پس از تکمیل، داور یکی از گزینهها را پیشنهاد میدهد:
- پذیرش بدون تغییر: «انتشار در وضعیت فعلی مناسب است».
- پذیرش با اصلاح: «انتشار پس از اعمال تغییرات پیشنهادی».
- رد: «انتشار مناسب نیست». اگر دو گزارش منفی دریافت شود، رد توجیهشده با تأیید سردبیر ابلاغ میگردد.
در صورت پیشنهاد تغییرات، گزارش همراه دستنویس به نویسندگان بازگردانده میشود. نویسندگان ترغیب میشوند اصلاحات را اجرا یا با دلایل مستند اعتراض نمایند، و بازنگری را در حداکثر سه هفته ارسال کنند (با استفاده از جدول برای پاسخ به نظرات و توضیح اختلافات بدون دفاع بیش از حد). نسخه اصلاحشده برای داوری مجدد فرستاده میشود؛ با نتیجه مثبت، به جلسه هیئت تحریریه؛ در غیر این صورت، به داور دیگری.
نویسندگان در صورت انصراف، باید کتبی از طریق سامانه اطلاع دهند. عدم پاسخ در سه هفته منجر به حذف و اطلاعرسانی میشود. اختلافات توسط سردبیر حل میگردد. رد نهایی حاصل مشورت دبیران و ایمیلی ابلاغ میشود. دستنویسهای ردشده پیشین پذیرفته نمیشوند. با تأیید، زمانبندی انتشار اطلاعرسانی میشود. در صورت رد، نویسندگان میتوانند از خدمات انتقال به مجله دیگر استفاده کنند. اعتراض به تصمیمات ویراستار با ارائه شواهد قوی یا دادههای جدید ممکن است و بر اساس راهنماهای COPE پیگیری میشود.
سیاست محرمانگی
این مجله محرمانگی مطلق در داوری را الزامی میداند، مطابق با مقررات حفاظت داده (مانند GDPR). داوران و نویسندگان نباید جزئیات دستنویس، نظرات یا ارتباطات را در حین یا پس از فرآیند افشا کنند—مگر آنچه مجله منتشر میکند. این شامل مدلهای ناشناس است و آپلود دستنویس (یا بخشهایی) به ابزارهای هوش مصنوعی generative مانند ChatGPT را ممنوع میکند، زیرا خطر نقض محرمانگی، حریم خصوصی و حقوق کپیرایت را دارد. اگر هوش مصنوعی در گزارش داوری استفاده شود، باید شفاف اعلام گردد.
نویسندگان نیز محرمانگی را رعایت کنند؛ مجلات بازداوری این را در راهنما ذکر میکنند. داوران با دعوت، به راهنمای اخلاقی COPE برای داوران متعهد میشوند. در تحقیقات اخلاقی، دستنویس، نویسنده، داور و دیگران محرمانه تلقی میشوند، هرچند ممکن است اطلاعات با کمیته اخلاق یا نهاد نویسندگان به اشتراک گذاشته شود. نقضها اعتماد را تضعیف میکند و مجله، به عنوان عضو COPE، بر یکپارچگی تأکید دارد. اگر داور بخواهد همکار را درگیر کند، باید پیش از اشتراک دستنویس، از دفتر تحریریه مجوز بگیرد و جزئیات را اعلام کند.
راهنمای انجام داوری
داوران باید بازخورد بهموقع، عینی و سازنده ارائه دهند. اصول کلیدی:
- ملاحظات اخلاقی: تعارض منافع را فوراً اعلام کنید. محرمانگی را حفظ کنید؛ از بررسی پلاجیاریسم(اصالت) فراتر از گزارش شک نروید (ویراستاران از نرمافزار استفاده میکنند). دستنویس را محرمانه تلقی کنید؛ به اشتراک نگذارید یا برای سود شخصی استفاده نکنید. سوءرفتار مانند دستکاری داوری جدی گرفته میشود.
- بهموقعبودن: دعوتها را سریع بپذیرید/رد کنید؛ داوری را در زمانبندی تکمیل کنید.
- عینی و سازندگی: مودب، مبتنی بر شواهد و متعادل باشید—نقاط قوت را برجسته کنید. بر علم تمرکز کنید، نه سبک مگر اینکه وضوح را مختل کند. مزایای داوری شامل بهروز ماندن با پژوهشها، بهبود نگارش خود، تقویت رزومه و مشارکت در جامعه است.
راهنمای گامبهگام
۱. پاسخ به دعوت: چکیده را بخوانید؛ تعارض اعلام کنید؛ بپذیرید اگر مناسب و بر اساس تخصص و زمان شما بود.
۲. خوانش اولیه (اسکن): نقصهای عمده (مانند تناقضات، روش ضعیف، داده ناکافی) را یادداشت کنید. خلاصهای از محتوا، سهم و نقاط قوت/ضعف بنویسید. تصمیم بگیرید رد یا ادامه.
۳. خوانش دوم (جزئی): بخشها را بررسی کنید—مقدمه (شکافها، نوآوری)، روشها (قابلیت تکرار، اخلاق)، نتایج/بحث (روایت، روندها)، نتیجهگیری (مبتنی بر شواهد)، ارجاعات (تعادل، بهروز)، شکلها/جدولها (وضوح، دستکاری)، پلاجیاریسم (اصالت). مسائل را گروهبندی کنید.
۴. ساختار گزارش: با خلاصه شروع؛ مسائل عمده/جزئی با ارجاع صفحه/خط فهرست؛ با توصیه پایان دهید.
۵. سبک و نظرات محرمانه: از نقاط شمارهدار واضح استفاده؛ پیشنهادها را مودبانه بدهید. نظرات محرمانه برای ویراستاران در مورد اخلاق/سوءرفتار.
۶. ارائه توصیه: پذیرش (چرا مناسب)؛ بازبینی (جزئیات عمده/جزئی)؛ رد (دلایل سازنده برای بهبود).
ارزیابی: اصالت، مرتبطبودن، وضوح، استحکام روششناسی، اعتبار داده، منطق استدلال، رعایت اخلاق. داوران متخصص، بیطرف و قادر به گزارشهای جامع باشند.
برای نویسندگان: راهنماهای مجله و اهداف را رعایت کنید؛ برای مدل دوجانبهناشناس، ناشناسسازی کنید؛ دادهها را عمومی به اشتراک بگذارید یا برای داوران فراهم کنید؛ به تمام نظرات پاسخ دهید و اختلافات را با استدلال متقاعدکننده توضیح دهید؛ در صورت عدم بازبینی، رسمی انصراف دهید.
نتایج ممکن و توصیهها
ویراستاران بر اساس گزارشها، اهداف مجله، دانش رشته و محدودیت فضا تصمیم میگیرند. نتایج:
- پذیرش: بدون تغییر، بازبینی جزئی یا عمده (مشروط). نادر است و مستقیم به تولید میرود.
- رد (Reject): نامناسب؛ ممکن است گزینههای جایگزین از طریق میز انتقال پیشنهاد شود. پس از داوری اگر بازبینیها ناکافی یا استاندارد را برآورده نکند.
- رد بر اساس غربال اولیه (Desk Reject): بلافاصله پس از ارزیابی سردبیر اگر خارج از دامنه، فرمت نامناسب یا بدون سهم جدید باشد.
- بازبینی و ارسال مجدد (Revise and Resubmit): رایج؛ تغییرات جزئی یا عمده؛ ممکن است چندین دور نیاز باشد.
- پذیرش مشروط (IPA): برای گزارشهای ثبتشده، اگر مرحله اول بگذرد.
توصیهها بازبینیها را هدایت میکنند؛ نویسندگان نقطهبهنقطه پاسخ دهند. گزارش مثبت تضمین پذیرش نیست—تصمیم نهایی با هیئت تحریریه است. سردبیر، مرجع نهایی اختلافات، بر بیطرفی عمل میکند و کد رفتاری ویراستاران را رعایت میکند.
هر شماره با بررسی جامع گزارشهای داوران تأیید میشود. نویسندگان پذیرفتهشده از تاریخ انتشار مطلع میگردند.
موارد غیرقابل انتشار و دلایل رایج رد
دستنویسها اگر غربال فنی را رد کنند یا نقصهایی یکپارچگی را تهدید کنند، غیرقابل انتشارند. دلایل رایج:
۱. رد غربال فنی: شک پلاجیاریسم، ارسال همزمان، عناصر ناقص (عنوان، نویسندگان، متن)، زبان/شکل ضعیف، عدم رعایت راهنما.
۲. خارج از دامنه: عدم علاقه/ارزش برای مخاطب.
۳. اهمیت پایین: یافتههای تدریجی(تقسیم یک مطالعه به چدن مقاله)، موضوع حاشیهای، بدون سهم جدید.
۴. جاهطلبانه بیش از حد: نتایج ناقص/بیش از حد گسترده.
۵. فرضیه نامشخص: سؤال مبهم یا نامرتبط.
۶. ناقص: مطالعه جزئی، نادیدهگرفتن ادبیات کلیدی، زمینهسازی ضعیف/نظریه.
۷. نقص در روش/داده: عدم کنترل، روش غیرقابل تکرار، آمار نامعتبر.
۸. استدلال/نتیجه ضعیف: بدون حمایت، غیرمنطقی، نادیدهگرفتن ادبیات.
۹. مسائل زبانی/نگارشی: ساختار نامشخص، خطاها که ارزیابی را مختل کنند، نگارش ضعیف/دستور زبان، طول نامناسب، محتوای غیراخلاقی/افترا.
اگر رد شد، از بازخورد برای بازبینی استفاده کنید؛ به جای دیگری ارسال کنید (یا اعتراض اگر خطای رویهای)؛ از ارسال بدون تغییر اجتناب ورزید.
مجله موارد زیر را منتشر نمیکند
- دستنویسهایی با محتوای تکراری یا پیشمنتشرشده (به جز چکیدهها یا پیشچاپها تحت شرایط خاص)؛
- دستنویسهایی که با الزامات ساختاری و فرمتبندی همخوانی ندارند؛
- دستنویسهای نویسندگانی که از ویرایش فنی و علمی خودداری میورزند؛
- دستنویسهایی که پیشنهادهای سازنده داوران را نادیده میگیرند یا بدون استدلال معتبر رد میکنند؛
- مجموعه دستنویسهایی که تنها بخشهای ناقص از یک پژوهش را پوشش میدهند.
گزارشهای داوری اصلی به طور دائمی (حداقل پنج سال) در بایگانی سامانه مجله محرمانه حفظ میشوند. محتوای گزارشها عمومی افشا نمیشود و تنها در موارد ضروری (مانند درخواست نهادهای نظارتی) با رعایت محرمانگی ارائه میگردد. داوران در صورت نیاز به گواهی، آن را از سامانه دریافت میکنند.