میراث جنوب‌ غربی آسیا

میراث جنوب‌ غربی آسیا

بررسی و تبیین ویژگی‌های معماری مدرسه‌های تاریخی قزوین، ایران (نمونه‌های موجود دوره‌های صفوی و قاجار)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عباس صلواتی
کارشناس ارشد مرمت بناها و بافت‌‌‌‌های تاریخی، قزوین، ایران.
10.22034/hsaj.2025.555630.1016
چکیده
شهر قزوین در بیشتر دوره‌های اسلامی یکی از مهم‌ترین مراکز تولید و گسترش علوم دینی و مهد پرورش عالمان و مجتهدان بزرگ و نام‌آوری بوده است. پیشینه شکل‌گیری و رونق ساخت مدارس و نهادهای آموزشی در این شهر به قرن چهارم هجری باز‌ می‌گردد. ساختمانِ مدرسه به‌عنوان یک بنای مستقل آموزشی، نتیجۀ تلاش‌های گسترده‌ای بود که با هدف ایجاد فضایی مجزا برای آموزش و اسکانِ طلاب ـــ مستقل از مسجد  ـــ و جبران محدودیت‌های کانون‌های آموزشی پیش از مدرسه شکل گرفت. با این همه برخی مساجد کارکرد آموزشی خود را به‌طور کامل از دست نداند و ارتباط کالبدی و عملکردی آن‌ها با مدارس تداوم یافت. از همین رو مسجد مدرسه‌ها نمونه‌ای برجسته از این تعامل در معماری تاریخی ایران به شمار می‌آیند و پس از مساجد، در زمرۀ ارزشمندترین بناهای معماری دوره اسلامی ایران محسوب می‌شوند. این بناها با هدف پاسخ‌گویی به نیازهای آموزشی، سکونتی و عبادی طراحی شده و از منظر معماری و ساماندهی فضایی واجد اهمیت و ارزش قابل‌توجهی هستند. شهر قزوین با پیشینه­ای غنی در مدرسه‌سازی، به‌ویژه در دورۀ پایتختی صفوی و بعدها در دوره قاجار و با برخورداری از مجموعه‌ای ارزشمند از مدارس تاریخی برجای مانده، جایگاهی مهم را در مطالعۀ معماری مدارس تاریخی ایران دارد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس مطالعۀ میدانی و مشاهده مستقیم، به تحلیل عناصر کالبدی و الگوهای ساماندهی فضایی مدارس تاریخی قزوین و مقایسۀ آن‌ها با نمونه‌های مشابه در معماری ایران می‌پردازد. بررسی نقشه‌ها، مشاهدات میدانی و ادراک مستقیم فضا مبنای تحلیل‌ها را تشکیل می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مدارس تاریخی قزوین واجد الگوهای فضایی مشخص و تکرار شونده‌ای هستند که شناخت آن‌ها می‌تواند در بازشناسی اصول اصیل معماری مدارس تاریخی ایران مؤثر باشد.

چکیده تصویری

بررسی و تبیین ویژگی‌های معماری مدرسه‌های تاریخی قزوین، ایران (نمونه‌های موجود دوره‌های صفوی و قاجار)

تازه های تحقیق

 

  • جایگاه تاریخی قزوین در آموزش اسلامی: قزوین از قرن چهارم هجری یکی از مراکز مهم تولید و گسترش دانش دینی بوده و نقش برجسته‌ای در پرورش عالمان و مجتهدان داشته است.

  • ظهور مدرسه به‌عنوان بنای مستقل آموزشی: شکل‌گیری مدرسه به‌عنوان ساختمانی مستقل از مسجد، پاسخی به نیازهای آموزشی و اسکان طلاب و محدودیت‌های فضاهای آموزشی پیشین (مانند مسجد) بوده است.

  • تداوم پیوند مسجد و مدرسه: با وجود استقلال کالبدی مدرسه، کارکرد آموزشی مسجد به‌طور کامل حذف نشد و الگوی «مسجد–مدرسه» به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین گونه‌های معماری آموزشی–عبادی در ایران شکل گرفت.

  • اوج مدرسه‌سازی در دوره صفوی و تداوم در دوره قاجار: انتخاب قزوین به‌عنوان پایتخت صفوی موجب رونق چشمگیر ساخت مدارس شد و در دوره قاجار نیز بخش عمده مدارس باقی‌مانده امروزی شکل گرفت.

  • فقدان آثار کالبدی پیشاصفوی: از مدارس پیش از دوره صفوی اثری باقی نمانده و شناخت آن‌ها عمدتاً مبتنی بر منابع مکتوب و داده‌های تاریخی است.

  • گونه‌شناسی کارکردی مدارس قزوین: مدارس تاریخی قزوین عمدتاً در دو گونه «مدرسه» و «مسجد–مدرسه» قرار می‌گیرند که تفاوت آن‌ها در میزان عمومی یا خصوصی‌بودن فضای نیایش است.

  • نوآوری قزوین در ساماندهی فضایی مسجد–مدرسه: در اغلب مسجد–مدرسه‌های قزوین (به‌جز پیغمبریه)، ورودی طلاب و ورودی عمومی نمازخانه به‌طور کامل از هم تفکیک شده تا از تداخل عملکردی جلوگیری شود.

  • استقلال فضایی فضای نیایش: نمازخانه یا مسجد در برخی مدارس قزوین چنان مستقل سامان یافته که در ادراک عمومی به‌عنوان «مسجد محله» شناخته می‌شود، بی‌آنکه ارتباطی با حیاط و فضاهای آموزشی مدرسه داشته باشد.

  • وجود الگوهای فضایی تکرارشونده: مدارس تاریخی قزوین دارای الگوهای مشخص و تکرارشونده در سازمان فضایی هستند که شناسایی آن‌ها به درک اصول بنیادین معماری مدارس سنتی ایران کمک می‌کند.

کلیدواژه‌ها
مدرسه‌های تاریخی
مسجد مدرسه
شهر قزوین
ساماندهی فضایی

موضوعات

Abd al-Rahim, G. (1985). The history of major Islamic universities (N. Kasraei, Trans.). Tehran: Yazdan (in Persian).
Haji Ghasemi, K. (2015). Ganjnameh: Culture of Islamic architectural works of Iran – Vol. 5: Madrasas. Tehran: Shahid Beheshti University (in Persian).
Dabir-Siaqi, S. M. (2002). Historical course of Qazvin and its buildings. Qazvin: Qazvin Cultural Heritage Office (in Persian).
Rafiei Sereshki, B., Rafiei Zadeh, N., & Ranjbar Kermani, A. M. (2003). Mehrāzi encyclopedia (Iranian architecture). Tehran: Housing and Urban Development Research Center, Ministry of Housing and Urban Development (in Persian).
Brand, R. H. (2001). Islamic architecture: Form, function, and meaning (B. Ayatollahzadeh Shirazi, Trans.). Tehran: Roozaneh (in Persian).
Soltanzadeh, H. (1985). History of Madrasas in Iran from ancient times to the establishment of Dar al-Funun. Tehran: Agah (in Persian).
Mirmiran, S. H. (2000). Shahid Motahhari (Sepahsalar) Madrasa: A look at Qajar-era architecture – Spatial flourishing and decline in ornamentation. Memar Journal, 3(8), 54–57 (in Persian).
Sadr Haj Seyyedi Javadi, A. (Ed.). (2012). Encyclopedia of Shi’ism (Vol. 6, Entry: Hawza). Tehran: Hekmat (in Persian).
Golriz, S. M. A. (2003). Minodar “Bab al-Janna”. Qazvin: Tah Publishing (in Persian).
Golombek, L., & Wilber, D. (1995). Timurid architecture in Iran and Turan (K. Afser & M. Y. Kiani, Trans.). Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization (in Persian).
Mojabi, S. M. (1999). Historical development theory of cities in Iran: Historical development of Qazvin. In B. Ayatollahzadeh Shirazi (Ed.), Proceedings of the 2nd Congress on Iranian Architecture and Urbanism (Vol. 2, pp. 461–514). Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization (in Persian).
Qazvin Cultural Heritage Documentation Center. (2010). Plans of historical Madrasas in Qazvin: Eltafatiyeh Madrasa (Document No. 101); Sardar Mosque-Madrasa (Doc. No. 102); Salehieh Mosque-Madrasa (Doc. No. 103); Sheikh al-Islam Mosque-Madrasa (Doc. No. 104); Ebrahimieh Mosque-Madrasa (Doc. No. 105). Qazvin: Qazvin Cultural Heritage Documentation Center (in Persian).
Molazadeh, K., & Mohammadi, M. (2002). Encyclopedia of Iranian Islamic buildings – Madrasas and religious buildings. Tehran: Research Institute of Islamic Culture and Arts (in Persian).
Sharmand Consulting Engineers. (1986). Master plan of Qazvin. Qazvin: Qazvin General Directorate of Roads and Urban Development (in Persian).
Varjavand, P. (1998). Historical and cultural portrait of Qazvin (Vols. 1–3). Tehran: Ney (in Persian).
میراث جنوب‌ غربی آسیا
دوره 1، شماره 1
خرداد 1403 شناسه مقاله:5